 |
 |
|
|
|
Fossati Kardeşler Tarafından Yapılan Restorasyon Ayasofya'daki son büyük restorasyon, şatafatlı barok stilindeki Dolmabahçe Sarayı'nı inşa ettiren padişah I. Abdülmecid döneminde yapılmıştır. Abdülmecid, Osmanlı devletini modernleştirmeye çalışan bir reformcu ve Avrupalıların zevklerinden çok etkilenmiş bir kişiydi. Restorasyon işiyle İsviçreli mimar Gaspare Fossati'yi görevlendirdi. Fossati Rus çarı tarafından yeni Rus Büyükelçiliğini tasarlamak üzere İstanbul'a gönderildikten sonra orada bir büro açmıştı. Fossati 1820'lerde, Milano'daki Brera Güzel Sanatlar Akademisi'nde okurken mozaik sanatı ve restorasyonla tanışmış, Roma'da geçirdiği birkaç yıl da arkeolojiye büyük hayranlık duymasına neden olmuştu. Roma kalıntılarının çizimlerini ve taşbaskılarını yaparak, müşterilerini etkilemekte yardımcı olan çizim yeteneğini daha da geliştirmişti. Gaspare Fossati'nin St. Petersburg'a taşınıp 'resmi saray mimarı' olmasıyla kariyeri ilerlemiş; Avrupa mimarisinin Abdülmecid'in başkentinde moda olduğu dönemde İstanbul'a gelişi ise ünlü olmasını sağlamıştır. Yaşadığı Moskova günlerinin donuk neoklasik tarzını, günün eğilimlerini yakaladığı oryantalist bir ruhla daha canlı ve hareketli hale getirmiştir. Rus Büyükelçiliğimin padişahın dikkatini çekmesinden sonra Fossati, Osmanlı hükümetinden çeşitli siparişler almıştır. Gaspare Fossati'nin kardeşi Giuseppe de onunla ortak olmuş ve yoğun çalışmalarında işbirliği yapmışlardır. 1847 yılında Ayasofya üzerinde çalışmaya başladıklarında, yüz yılı aşkın bir süredir ihmal edilmiş olan yapıyı damı akar ve harap durumda, 'güvercin bulutları' tarafından içi yağmalanmış şekilde buldular. Küçük depremler sonucu kubbe ve tonozlarda oluşan çatlakları onardılar ve kubbenin çevresini demir zincirle sararak dışa doğru itme kuvvetini kontrol altına aldılar. Ancak hiçbir amaca hizmet etmediğini düşündükleri dört uçanpayandayı yıktılar. Yapılan diğer önemli yapısal işler ise, eksedralardaki eğik sütunları düşey duruma getirmek ve gergi kirişleriyle kemerleri güçlendirmekti. Çatıda, su akıtan kurşun kaplamaları değiştirdiler, içten ve dıştan tam bir temizlik yaptılar. Duvarları ve kemerleri örten sıva bozulmuş olduğundan, altın rengi titrek ışıltılar saçan dekoratif Bizans mozaikleri ortaya çıkmıştı. Mozaiklerin güzelliği karşısında hayrete düşen padişah mimarlara tüm mozaikleri ortaya çıkarmalarını emretti. Galerilerdeki mozaikler ortaya çıkarılıp onarıldığı zaman Fossati Abdülmecid'den, mozaiklerin örtülmesi ile ilgili katı kuralların esnek hale getirilmesini rica etti. Abdülmecid onlara şöyle dedi: 'Mozaikler çok güzel, ancak dinimiz yasakladığı için onları gizleyin. Onları iyi gizleyin ama tahrip etmeyin: Bir gün neler olabileceğini kim bilir ki'. Sonuçta mozaikler tahrip olmalarını önleyecek ve tekrar kolayca ortaya çıkarılmalarını sağlayacak şekilde örtüldü. Padişah, namaz kılınan alanın dışında kalan giriş holündeki ve nartekste bulunan imparator kapısının üstündeki mozaiklerin, bir istisna olarak açık bırakılabileceğini düşünüyordu ancak din otoriteleri onların da örtülmesinde ısrar ettiler. Fossati'nin yaptığı suluboya bir resim, güneybatı giriş holünü ve onuncu yüzyıla ait, Meryem'in Iustinianos ve Constantinus arasında yer aldığı mozaiği örten soyut, süslü bir deseni göstermektedir. Fossati'nin çok süslü kornişinin altında yer alan mermer levhalardaki hareketli deseni resmetmemiş olduğunu görmek ise ilginçtir. İnsan ve hayvan figürleri içermeyen Bizans mozaik leri için böyle bir problem bulunmamaktaydı, ancak eksik ya da hasarlı bölgelerin alçıyla doldurulup orijinal görünümlerindeki gibi boyanmaları gerekmekteydi. Restorasyonu yapanlar, bazı yerlerde altın varak ancak çoklukla da, zamanla abartılı bir kahverengiye dönüşen altın yaldızlı boya kullanmışlardır. O dönemdeki mozaik restorasyonunda, parçaları yerinde tutmak için kullanılan çivilerin paslanması gibi kusurlar günümüzde yapılan restorasyonda ortaya çıkmıştır. Fossati Kardeşler, yeri uygun olmayan hünkâr mahfilini apsisten kaldırarak kuzeydoğu eksedrada, apsisin kuzeyindeki payeye yeni bir mahfil inşa etmişlerdir. Bu mahfil padişahı suikastçılardan korumak amacıyla daha yükseğe inşa edilmiştir. Öndeki altın yaldızlı kafes ise padişahın görünmeden oturabilmesini sağlamaktadır. Mermerden oyulmuş bu kafes, Türk rokoko tarzını anımsatsa da sütunlar Bizans'a aittir. Sütunların üçü Fatih Camii'nin avlusunda bulunmuş, diğerleri de uyacak şekilde yeniden yapılmıştır. Fossati Kardeşler eski mihrap ve minberi de yenileriyle değiştirmiştir. Her ikisi de şekil yönün den orijinallerine benzemekte ancak işçilikleri daha kötü olarak değerlendirilmektedir. Mihrap aşırı derecede süslüdür. Gaspare Fossati, kardeşinin ve yüzlerce yetenekli sanatkârın da yardımlarıyla, iki yılı biraz aşan bir sürede şaşırtıcı sonuçlar elde etmiştir. Kullandıkları tekniklerin tümü en iyi teknikler olmasa bile, Fossatiler Ayasofya'yı modern çağa hazır hale getirmişlerdir. Ancak en uzun ömürlü olan katkılarının, Gaspare'nin yayımladığı ve çoğu bu kitapta yer alan suluboya resimler olduğu söylenebilir. Fossati'nin denediği mimari özelliklerin onun oryantalist görüşüyle hafifçe renklenmiş yorumu, Ayasofya'yı bu çağdaki algılayışımıza katkıda bulunmaktadır. |
|
