|
|
Yapı Malzemeleri
Iustinianos'un Ayasofya'sını inşa eden
duvarcı ustaları, Batı'da Roma İmparatorluğu'ndaki anıt eserlerde
yaygın kullanılan betonun aksine taş, tuğla ve harç kullanmışlardır.
Buna karşılık İstanbul'daki daha eski yapıların, belki
Iustinianos'tan önceki Ayasofya da dahil olmak üzere, harçla
karıştırılmış moloz ya da bir veya daha fazla taş sırasının birkaç
tuğla sırasıyla düzenli aralıklarla dönüşümlü olarak örülmesîyle
inşa edilmesine karşın, yeni Ayasofya'da taş esas olarak payelerde,
düzenli sıralar halinde örülmüş tuğla ve harç da duvar-larda
kullanılmıştır. Açığa çıkmış tuğla duvarlarda kaba moloz dolgu
görülmektedir. Taşlar kireçtaşı ya da yeşil taştır. Sütunlar ve iç
mekânın üç kornişi mermerden yapılmıştır. Korniş bloklarının
bitiştiği yerdeki kenetlerde, kemer ve tonozların, tonoz başlangıç
çizgi-leri arasına gerilen kirişlerde ya da galeri çatılarının
üstündeki payanda ayaklarının duvarları arasında demir
kullanılmıştır. Tonozların ve kubbenin dış yüzeyleri değişik
büyüklük ve kalınlıktaki kurşun levhalarla kaplanarak korunmuştur.
Dört ana payenin içlerinde de bol miktarda kurşun kullanıldığından
söz edilmektedir. İç narteksten açılan bütün kapıların ve İç
narteksten nefe açılan merkezi kapının (İmparatorluk Kapısı)
kaplanmasında bronz kullanılmıştır. Kerestenin, yalnızca bağlantı
kirişleri ve bronz kapıların iç kısmında az miktarda kullanılmış
olması dikkat çekicidir.
Yapının tamamı, değişik tipteki tonozlarla örtülmüş ve kalın harç
tabakası içine gömülmüş tuğlayla örülmüş duvarlardan oluşmaktadır.
Merkezi kubbe, iki yarım kubbe, diğer yarım kubbeler, zemin kat
neflerinin ve galerilerin üzerindeki beşik tonozlar ve kubbesel
tonozların hepsi tuğla ve kalın harç tabakasının, durumun
gerektirdiği şekilde ustalıkla kullanılmasıyla inşa edilmiştir. Harç
tabakalarının ek yerleri 50-60 mm kalınlığında ve tuğlalardan daha
kalın olup harç-tuğla oranı 2:3'tür; böylece strüktür, tuğladan çok
bir harç kütlesinden oluşmaktadır. Tuğlaların hemen hemen tümünün
ortalama boyut-ları, yüzey olarak 0,375 m2 ve kalınlık olarak 40-50
mm'dir; merkezi kubbenin altındaki ana kemerler ise çok nadir
görülen ve 0,7m2 'ye varan yüzey ölçüsün-deki büyük tuğlalar
kullanılarak yapılmıştır; bunların ithal edildiği tahmin
edilmektedir. Dikkat çekici şekilde, merkezi kubbe (kaburgalar
dahil), pencere kemerlerinin hemen üstünde yalnızca 80 cm
kalınlığında olup, kaburgaların kubbe örgüsü ile birleştiği noktaya
kadar yavaş yavaş incelmekte, burada toplam kalınlığı 65 cm'ye
inmektedir. Ana yarım kubbeler 0,8 m'nin biraz altında kalınlığa
sahiptir ve muhtemelen normal boyutta iki tuğlayla örülmüşlerdir.
532 yılındaki Nika Ayaklanmasından sonra inşa edilen Iustînianos'un
Konstantinopolis'deki yeni kiliseleri Kutsal Havariler ve Aya İrini
de tamamen tuğladan tonozlarla örtülmüştü. Bunun aksine,
Iustînianos'un amcası I. Iustinus'un (518-27) hüküm-darlığı
sırasında kendisi Veliaht' iken 518/19 yıllarında Marmara Denizi'ne
yakın Hormisdas Sarayında yaptırdığı Petrus ve Paulus Kilisesinin
çatısı, büyük olasılıkla başkentte daha önce yapılan bazilika türü
kiliselerde olduğu gibi, geleneksel tarzda ahşap bir çatıydı.
Ayasofya, Aya İrini ve Kutsal Havarilerin Iustinianos'a ait muazzam
temelleri, aynı şekilde Efes'teki İncil yazarı Aziz Ioannes Kilisesi
ve Nika Ayaklanmasından sonra yeniden inşa ettirilen diğer
kiliseler, batı Avrupa'daki Romanesk döneme ait tamamen tonozla
örtülmüş bazilika türü ilk kiliseler-den altı yüzyıldan daha fazla
bir zaman önce yapılmışlardı. Fransa, İspanya, Almanya ve Norman
İngilteresi'ndeki Romanesk bazilikalarda olduğu gibi Iustînianos'un
Ayasofya'sı da yangına karşı, kendin-den önce yapılanlardan çok daha
dayanıklı biryapı olarak tasarlanmıştır. Iustînianos'un hükümdarlığı
döneminde, Konstantinopolis'deki kilise inşaatlarında tuğla tonozun
yaygın olarak kullanılmasının temel nedeni, ayaklanma sonucu çıkmış
olan şehir yangınlarının yaptığı tahribattır. Bu nedenle Agathias,
Iustînianos'un Ayasofyası'nda 'kilisenin bir daha kolayca yanmasını
önlemek üzere ahşap malzeme kullanımından kaçınıldığını yazmaktadır. |
|
